KARL MAY

Koninklijke Bibliotheek 1


Dit dossier is bijgewerkt tot 28 juli 2008

“Shar-lih ik geloof aan den Heiland. Winnetou is een Christen. Vaarwel!”. “Er ging een krampachtig beven door zijn lichaam, een groote bloedgolf stroomde uit zijn mond; het opperhoofd der Apachen drukte nogmaals mijn handen, toen rekte hij zijn ledematen, zijn vingers lieten de mijne los - hij was dood! Wat zal ik nog verder vertellen? De diepste smart heeft geen woorden!”

Honderdduizenden liefhebbers moeten deze zinnen op enig moment in hun eigen taal hebben gelezen. Veelal met vochtige ogen, want het stervende grote opperhoofd Winnetou is misschien wel de meest geliefde figuur uit de lange rij van Karl May’s helden. Winnetou’s dood is, net als andere boeken van May, ontelbare malen herdrukt. In 2008 staat de teller voor alle Karl May-uitgaven op een totaaloplage van tweehonderd miljoen boeken, vertaald in veertig talen. De Koninklijke Bibliotheek bezit 466 Nederlandstalige May-uitgaven, maar de collectie is bij lange na niet compleet. Zo is de inleidende zin van dit dossier afkomstig uit de oudste druk uit de KB-collectie. (3e druk, H.J.W. Becht, Amsterdam, 1921).
De eerste Nederlandse uitgave van Winnetou's dood verscheen echter al in 1911, maar die ontbreekt in de KB. Gelukkig gaat dat veranderen, al moest daar wel een verdrietige gebeurtenis aan voorafgaan. Op 21 juni overleed op tachtigjarige leeftijd Joan C. Oosterbaan, een man die bij leven de grootste Karl May-verzamelaar en -deskundige in Nederland was. Hij liet Nederlands mooiste en omvangrijkste verzameling Nederlandstalige Karl May-boeken na aan de nationale bibliotheek van Nederland. Zie Persbericht.

Karl May
Op 25 februari 1842 wordt in het Saksische plaatsje Ernstthal Carl Friedrich May geboren. Hij is het vijfde kind van een eenvoudige wever. May groeit op in armoede, maar kan toch in 1856 aan een opleiding tot leraar beginnen. Vier jaar later moet hij wegens diefstal zijn school verlaten. In de gevangenis weet hij alsnog het diploma te behalen. Wanneer hij vrij komt, vindt hij een betrekking als leraar op een armenschool. Maar het gaat opnieuw mis en hij verdwijnt voor korte tijd in de gevangenis. Dat zal er uiteindelijk toe leiden dat hij niet langer les mag geven. May blijft in leven door het geven van privé-les en op te treden als zanger op liederenavonden. Ruim tien jaar is hij afwisselend oplichter, zwendelaar en inwoner van een gevangenis. In 1875 leert hij zijn eerste vrouw, Emma Pollmer, kennen en daarmee lijken zijn wilde jaren voorbij. Hij wordt redacteur bij een uitgever van pulpbladen en publiceert zijn eerste novelle Die Rose von Ernstthal. Drie jaar later vestigt hij zich als zelfstandig auteur. Zijn eerste feuilletonverhaal verschijnt in 1879; het is de opmaat voor een serie feuilletons voor verschillende bladen. De verhalen van May spelen zich voor een deel af in het Midden-Oosten. Wanneer lezers vragen hoe May aan zijn kennis van lokale situaties komt, antwoordt hij dat hij daar zelf is geweest. De mythe van May is geboren, May de wereldreiziger vertelt. In werkelijkheid is hij dan nog nooit buiten Duitsland op reis geweest.

Zijn neiging om de werkelijkheid te verfraaien blijkt opnieuw wanneer hij zich laat inschrijven in de gemeente waar hij een nieuwe villa heeft laten bouwen. Dr. Phil. Karl May vult hij in op een formulier. De kleine oplichter is nog niet verdwenen! In 1892 verschijnt zijn eerste echte boek Durch Wüste und Harem. Een jaar later volgt het eerste deel van de serie over Winnetou. De oplagen en het inkomen van May stijgen met een duizelingwekkende vaart, maar het is niet genoeg om zijn ego te strelen. Nog in 1898 klaagt hij bij het bestuur van zijn woonplaats dat ze zijn doctorstitel niet vermelden in de correspondentie. Hij is dan al zo beroemd dat de gemeente zwicht voor zijn onjuiste claim. Tevreden reist hij twee jaar lang door delen van de Oriënt, Griekenland en Italië. Na terugkeer van de reis laat hij zich scheiden van Emma om daarna met zijn secretaresse Klara Plöhn te trouwen. May is er langzamerhand van overtuigd dat hij werkelijk een groot schrijver is. Hij wil niet langer avonturenromans schrijven, maar belangrijke religieus vormende werken. Het publiek denkt daar anders over en koopt die boeken niet. In 1904 raakt May in een conflict verwikkeld dat mede tot gevolg heeft dat zijn bedenkelijke verleden wordt opgerakeld. Het is tijd voor een nieuwe wereldreis. Ditmaal reist hij twee maanden door Amerika waar hij voor de eerste keer in zijn leven echte Indianen ziet. Als hij terug is in Duitsland moet hij veel geld en energie steken in processen die zijn tegenstanders tegen hem aanspannen. Karl May sterft op zeventigjarige leeftijd op 30 maart 1912.

De werken van Karl May in Nederland
Literatuur kan het werk van May volgens velen niet worden genoemd. In Nederland wordt het toch vooral gerekend tot de jeugdliteratuur, ook al zullen vele volwassenen zich er mee hebben vermaakt.
Kenmerkend voor de boeken van May is dat alle personages ‘goed’ of ‘fout’ zijn. Er is weinig tot geen ruimte voor nuance. Door hun sterke christelijke opvattingen zijn de ‘goeden’ veelal in staat de ‘slechten’ te vergeven. Vrouwen spelen nauwelijks een rol.

Over Karl May werd positief en negatief geschreven. Het werd gewaardeerd dat hij de indiaan tekende als méns en een christelijke strekking in de avonturenromans legde. Toen zijn boeken onbedoeld waren afgedaald tot de kinderkamer, vonden beschermers van de jeugd dat Karl May’'s werk de smaak van jongens zou bederven, want ze zouden eraan verslaafd raken en hun geest zou ‘verstompen’ voor verdere ontwikkeling. Men was van mening dat er teveel geweld in de boeken voorkwam, en daarom werden ze geweerd uit bibliotheken en scholen.
Maar dat hield de lezers niet tegen; het aantal edities was groot en de verkoop enorm. Joan C. Oosterbaan schreef over May’s invloed: ‘Ik blijf volhouden, dat Karl May vooral bij veel generaties jongens in de afgelopen eeuw, diepe indrukken heeft achtergelaten, ook in Nederland. Indrukken met betrekking tot goed en kwaad, trouw en ontrouw, moed en overmoed.’

Naar schatting vijfenvijftig Nederlandse uitgeverijen hebben op enig moment werken van May uitgegeven. Dat begon in 1890 met De oude dood, een uitgave van W.H.J. van Nooten uit Haarlem. Belangrijke andere uitgevers zijn: H.J.W. Becht (Amsterdam), Hollandsch Uitgeversfonds (Amsterdam), A.G. Schoonderbeek (Laren) en natuurlijk Het Spectrum (Utrecht).
De boeken van Karl May hebben ook invloed gehad op Nederlandse auteurs. In de bundel Dat was nog eens lezen vertellen veertig auteurs over de boeken uit hun kinderjaren. Geert van Beek, Rinus Ferdinandusse, A. den Doolaard, Han G. Hoekstra, Adriaan van der Veen, An Rutgers van der Loeff en Hans Berghuis verhalen hoe gefascineerd ze waren door Winnetou, Old Shatterhand of Kara Ben Nemsi. In zijn roman Ante Diluvium besteedt Willem Brakman aandacht aan de dood van Winnetou. Gerrit Achterberg doet het in zijn gedicht Winnetou.

Onvergetelijk is het opstel ‘Het ruikt hier naar gas’ van Godfried Bomans, dat als volgt begint: “Ik behoor tot de talrijke Nederlanders, die Karl May niet alleen in hun jeugd gelezen hebben, maar nog immer lezen. Alleen, ik kom er rond voor uit. Weinig volwassenen doen dit. Zij gaan naar een boekhandel en kopen een Old Shatterhand voor hun jongste zoon. De bediende pakt het boek met een fijne glimlach in. Hij weet dat het kereltje het werk pas in handen krijgt als vader het eerst heeft stukgelezen.” (Van de hak op de tak, 1965).

Diverse boeken uit de collectie zijn door Oosterbaan voorzien van aantekeningen, maar in een exemplaar van Old Wabble uit 1944 staat een opdracht met foto van een vroegere eigenaar. Zijn identiteit is onbekend; de opdracht zou op een gezamenlijk Jeugdstormverleden kunnen wijzen.

De boeken uit de collectie Joan C. Oosterbaan worden niet uitgeleend. Ze kunnen - nadat ze beschreven zijn - worden ingezien in de Leeszaal Bijzondere Collecties.

Overige informatie
Nederlandse boeken over Karl May
Duitse boeken over Karl May
Engelse boeken over Karl May

Links
Een uitgebreide site van Wikipedia
Website van de Nederlandse Karl May Vereniging


[1]Van de website van de Koninklijke Bibliotheek - Nationale bibliotheek van Nederland.



Terug naar de Nederlandstalige bibliografie.

Terug naar de startpagina.