Ludwig en Karl May, twee Duitse volksheiligen
Gesprek met Hans-Jürgen Syberberg

door Frank Zaagsma 1


Hans-Jürgen Syberberg was een onbekende Duitse cineast, tot hij zich opwierp als naaste concurrent van de beroemde regisseur Luchino Visconti. Beiden maakten een film over Ludwig II van Beieren. Vooral bij de Franse filmcritici viel de vergelijking uit ten gunste van Syberberg, en zijn film loopt sinds mei met veel succes in een exclusieve bioscoop in Parijs. In Nederland was Syberberg de grote ontdekking van het festival Arnhem Alternatief, en de Ludwig-film bleek sindsdien de grootste publiektrekker van het niet-commerciële circuit. Syberberg, in Oost-Duitsland geboren, begon zijn filmloopbaan in 1935 op zijn zestiende jaar met het opnemen van Brechts theater-ensceneringen. Deze maand presenteerde hij zijn Ludwig-film in Antwerpen. Terwijl de pers en het zeer schaarse publiek de vertoning in de bioscoop van een buitenwijk bijwoonden, praatte Syberberg in een nabijgelegen café over de langharige Ludwig, de toneelbons Brecht, en de oplichter Karl May, over wie zijn volgende film zal gaan. De weduwe van Lehar en de Ufa-actrice Kristina Söderbaum, bekend uit de antisemitische film Jud Süss, spelen de bijrollen in Syberbergs lesje in Duitse cultuurgeschiedenis.


Hans-Jürgen Syberberg

[…]

Söderbaum

Niettemin gaat hij door, hoewel hij op zijn vingers kan natellen dat zijn keuze van de actrice Kristina Söderbaum voor zijn nieuwe film over Karl May de nodige ergernis zal verwekken. Söderbaum werd berucht door haar vertolking van het frisse, zeer arisch meisje dat in de film Jud Süss, in 1940 gemaakt door haar echtgenoot Veit Harlan, overweldigd werd door de vileine jood Süss Oppenheimur en zich vervolgens uit schande verdronk. Daarnaast is Syberberg van plan een film over Hitler te gaan maken, en een film over de naoorlogs processen rond Veit Harlan, die ervan beschuldigd werd de moord op zes miljoen joden met Jud Süss gestimuleerd te hebben.

Syberberg: „Ik zie Karl May als een romantisch, maar geen militant fascist die tussen de gebroeders Grimm en Hitler in zit. Als Söderbaum in die film speelt, kun je die verbinding leggen. Op Karl May ben ik gekomen doordat hij een tijdgenoot van Ludwig was. Hij heeft de laatste tien jaren van zijn leven alleen maar processen gevoerd. Hij was toen een grote ster, een schrijver voor de katholieke familietijdschriften en voor de schooljeugd, een nationale auteur van het tijdperk van Wilhelm II, en toen kwamen plotseling erge dingen aan het daglicht. Hij had in zijn jeugd tien jaar in de gevangenis gezeten. Men gaf romans uit die hij onder een pseudoniem had geschreven. Daar zaten erotische passages in waarvan hij beweerde dat een ander ze geschreven had. Hij heeft zichzelf Doctor genoemd en de Doctorstitel gekocht van een kapper in Chicago. Hij bleek niet in Amerika geweest te zijn, en toch schreef hij alles in de ik-vorm als vriend van Winnetou, als Old Shatterhand. May heeft steeds meer aanklachten wegens laster ingediend, en de processen deels gewonnen, deels verloren. Dit probleem van de gerechtigheid en de fantasie, van de cultuurkritiek in zijn tijd, wil ik behandelen. De tijd van het burgerdom en het patriottisme. Het chauvinisme van de Duitsers die enerzijds allemaal kleine Old Shatterhands wilden zijn en anderzijds beledigd waren dat Karl May eigenlijk een misdadiger was. Old Shatterhand was een misdadiger”.


Harlan met Kristina Söderbaum tijdens de produktie van Kolberg




[1]In: NRC Handelsblad, 2 november 1973.



Terug naar de Nederlandstalige bibliografie.

Terug naar de Karl May-startpagina.

Terug naar de Apriana-startpagina.